Testosteron tworzy warunki sprzyjające utrzymaniu mięśni, prawidłowej mineralizacji kości i korzystniejszemu składowi ciała. To jednak sposób odżywiania, aktywność fizyczna, sen i regeneracja w dużym stopniu decydują, jak te warunki zostaną wykorzystane. Z tego powodu dwóch pacjentów stosujących podobną dawkę TRT może po roku wyglądać i funkcjonować zupełnie inaczej. Celem leczenia nie powinno być samo uzyskanie prawidłowego wyniku testosteronu, ale poprawa objawów, sprawności i zdrowia przy zachowaniu bezpieczeństwa terapii.
Dlaczego na TRT dieta i trening znaczą więcej, a nie mniej?
Testosteron jest hormonem anabolicznym. Zwiększa syntezę białek mięśniowych, wpływa na komórki satelitarne mięśni i sprzyja utrzymaniu masy beztłuszczowej. U mężczyzn z hipogonadyzmem leczenie testosteronem zwykle prowadzi do umiarkowanego zwiększenia masy beztłuszczowej i zmniejszenia ilości tkanki tłuszczowej. Nie oznacza to jednak, że terapia automatycznie poprawi sprawność fizyczną.
Metaanalizy badań randomizowanych pokazują, że TRT może zwiększać masę beztłuszczową, ale zmiana całkowitej masy ciała bywa niewielka. Mięśni może przybywać w tym samym czasie, gdy ubywa tłuszczu, dlatego sama waga jest słabym miernikiem efektu terapii. Trening dostarcza natomiast mięśniom informacji: „ta tkanka jest potrzebna i musi być silniejsza”. Bez tego bodźca duza potencjału anabolicznego wynikającego z wyrównania testosteronu pozostaje niewykorzystana.
Podobnie wygląda sytuacja z dietą. Testosteron nie jest w stanie zneutralizować przewlekłej nadwyżki kalorycznej ani zapewnić odpowiedniej ilości aminokwasów, jeśli pacjent je zbyt mało białka.
Dlatego TRT najlepiej traktować jako jeden element leczenia, a nie zamiennik zdrowego stylu życia. Jeżeli dopiero rozważamy leczenie, warto najpierw upewnić się, że rzeczywiście występuje hipogonadyzm, a nie jedynie pojedynczy niski wynik testosteronu. Podstawy diagnostyki opisujemy szerzej w artykule Alpha Clinic: Niedobór testosteronu – objawy, przyczyny i jak wygląda leczenie.
Co dieta zmienia u pacjenta stosującego TRT?
U mężczyzny, który przyjmuje testosteron z zewnątrz, dieta nie służy przede wszystkim do „produkcji większej ilości testosteronu”.
Egzogenny testosteron hamuje wydzielanie LH i FSH, czyli sygnałów z przysadki pobudzających jądra do własnej produkcji hormonu. Popularne internetowe porady o zwiększaniu spożycia konkretnych tłuszczów w celu „podniesienia testosteronu” mają więc u pacjenta na TRT znacznie mniejsze znaczenie niż u zdrowego mężczyzny bez leczenia hormonalnego.
Dieta wpływa za to na kilka rzeczy, które realnie zmieniają przebieg terapii:
1. Ilość tkanki tłuszczowej. Nadmiar tłuszczu, szczególnie trzewnego, wiąże się z insulinoopornością, przewlekłym stanem zapalnym, zmianami SHBG oraz zaburzeniami metabolizmu hormonów płciowych. W tkance tłuszczowej jest obecny enzym aromataza, która przekształca testosteron w estradiol.
2. Masa mięśniowa. Bez odpowiedniej podaży energii i białka nawet prawidłowe stężenie testosteronu nie zapewni optymalnej odpowiedzi anabolicznej.
3. Zdrowie metaboliczne. Dieta wpływa na ciśnienie tętnicze, glikemię, triglicerydy, LDL i HDL. Są to parametry ważne niezależnie od TRT, szczególnie u mężczyzn z otyłością, cukrzycą czy chorobami sercowo-naczyniowymi.
4. SHBG. Jego stężenie zależy między innymi od stanu metabolicznego, funkcji wątroby i tarczycy oraz insulinooporności. Nie należy jednak próbować sterować dietą wyłącznie po to, aby „zbić SHBG” lub sztucznie zwiększyć testosteron wolny. SHBG jest przede wszystkim elementem obrazu klinicznego, który trzeba prawidłowo interpretować.
Białko – ile go rzeczywiście potrzeba?
Białko jest podstawowym materiałem potrzebnym do odbudowy mięśni po wysiłku.
U zdrowych osób regularnie trenujących oporowo często przyjmuje się około 1,4–1,6 g białka na kilogram masy ciała na dobę jako praktyczny zakres pokrywający potrzeby większości ćwiczących. Duża metaanaliza 49 badań wykazała, że zwiększanie podaży powyżej około 1,6 g/kg/dobę przeciętnie nie prowadziło już do dodatkowych przyrostów masy beztłuszczowej związanych z treningiem oporowym.
Nie oznacza to, że dokładnie 1,60 g/kg jest magiczną granicą. Zapotrzebowanie zależy od wieku, wielkości deficytu kalorycznego, stopnia wytrenowania i chorób współistniejących.
U starszych mężczyzn odpowiedź mięśni na posiłek zawierający białko jest słabsza. Zjawisko to określa się jako oporność anaboliczną. Grupa PROT-AGE zaleca osobom po 65. roku życia zwykle co najmniej 1,0–1,2 g/kg/dobę, a osobom aktywnym około 1,2 g/kg lub więcej, jeżeli nie ma przeciwwskazań, np. związanych z zaawansowaną chorobą nerek.
Znaczenie ma także rozłożenie białka w ciągu dnia. Dla starszego mężczyzny praktycznym celem może być około 25–30 g dobrej jakości białka w każdym z kilku głównych posiłków, zamiast spożywania większości dziennej ilości wieczorem.
Nie trzeba przy tym korzystać z odżywek. Mięso, ryby, jaja, nabiał, twaróg, jogurty wysokobiałkowe, rośliny strączkowe czy tofu mogą spokojnie pokryć zapotrzebowanie.
Odżywka białkowa ma sens głównie wtedy, gdy jest wygodnym sposobem uzupełnienia brakującej ilości białka.
Tkanka tłuszczowa, aromataza i estradiol
Tkanka tłuszczowa nie jest biernym magazynem kalorii. Zawiera między innymi aromatazę, czyli enzym umożliwiający przekształcanie androgenów w estrogeny.
U mężczyzn z otyłością występuje złożona relacja pomiędzy nadmiarem tkanki tłuszczowej, insulinoopornością, leptyną, stanem zapalnym i osią podwzgórze–przysadka–jądra. Sama aromatyzacja nie tłumaczy całego problemu, ale jest jednym z jego elementów. Współczesne prace naukowe podkreślają, że w umiarkowanej otyłości niski testosteron całkowity często wynika przede wszystkim z obniżenia SHBG, natomiast przy większej otyłości może dochodzić również do rzeczywistego zahamowania osi hormonalnej.
Podczas TRT część podawanego testosteronu również ulega aromatyzacji do estradiolu. U pacjenta z dużą ilością tkanki tłuszczowej podwyższone stężenie estradiolu powinno być interpretowane w w odniesieniu do dawki testosteronu, osiąganych stężeń, objawów i składu ciała. Sam wynik laboratoryjny nie jest wskazaniem do automatycznego stosowania inhibitora aromatazy.
To szczególnie ważne, ponieważ estradiol jest mężczyźnie potrzebny. Bierze udział w utrzymaniu kości, libido oraz prawidłowego funkcjonowania wielu tkanek. Zbyt agresywne obniżenie jego stężenia może pogorszyć samopoczucie, funkcje seksualne i zdrowie kości.
W praktyce zmniejszenie nadmiaru tkanki tłuszczowej często jest znacznie bardziej fizjologicznym sposobem poprawy całego środowiska metabolicznego niż próba korygowania każdego wyniku kolejnym lekiem.
Deficyt kaloryczny na TRT – gdzie terapia może mieć szczególne znaczenie?
Podczas odchudzania organizm nie traci wyłącznie tłuszczu. Przy dużym deficycie energetycznym część utraconej masy stanowią również mięśnie.
To właśnie tutaj prawidłowe stężenie androgenów może mieć szczególne znaczenie.
W randomizowanym badaniu Ng Tang Fui i wsp. stu mężczyzn z otyłością oraz niskim lub nisko-prawidłowym testosteronem stosowało program obejmujący bardzo niskoenergetyczną dietę, a następnie okres stabilizacji masy. Połowa otrzymywała testosteron, połowa placebo.
Po 56 tygodniach mężczyźni otrzymujący testosteron mieli większą redukcję masy tłuszczowej i tłuszczu trzewnego, a jednocześnie lepiej odzyskali utraconą wcześniej masę beztłuszczową. Autorzy podsumowali, że u leczonych testosteronem spadek masy był niemal całkowicie związany z redukcją tłuszczu, podczas gdy w grupie kontrolnej ubywała również masa beztłuszczowa.
Nie oznacza to jednak, że TRT jest lekiem wspomagającym odchudzanie dla każdego mężczyzny.
EAU w aktualnych wytycznych podkreśla, że testosteronu nie powinno się stosować w celu redukcji masy ciała lub poprawy parametrów kardiometabolicznych u mężczyzn bez właściwych wskazań do leczenia hipogonadyzmu.
Jeżeli hipogonadyzm został natomiast prawidłowo rozpoznany, okres redukcji jest jednym z momentów, w których ochrona masy mięśniowej ma szczególnie duże znaczenie.
Jak duży powinien być deficyt kaloryczny?
Nie ma jednej wartości właściwej dla wszystkich pacjentów.
Praktycznym rozwiązaniem jest zwykle deficyt umożliwiający stopniową utratę masy bez wyraźnego spadku siły, przewlekłego głodu, problemów ze snem czy pogorszenia regeneracji.
U wielu osób oznacza to początkowo około 10–20% poniżej rzeczywistego zapotrzebowania energetycznego, ale nie warto traktować tego jako sztywnego przepisu.
Im bardziej agresywny deficyt, tym większe znaczenie ma trening oporowy i odpowiednia podaż białka.
TRT nie daje pełnej ochrony przed utratą mięśni w warunkach głodówki. W badaniu Ng Tang Fui podczas pierwszej bardzo intensywnej fazy diety masa beztłuszczowa spadła także u osób otrzymujących testosteron. Różnica pomiędzy grupami ujawniła się przede wszystkim później, gdy pacjenci przechodzili przez fazę utrzymania masy.
To dobry argument przeciwko przekonaniu, że na testosteronie „można ciąć kalorie bez ograniczeń”.
Trening oporowy – testosteron nie zastępuje ciężaru
Jedno z najczęściej cytowanych badań dotyczących testosteronu i treningu zostało opublikowane przez Bhasina i wsp. w „New England Journal of Medicine” w 1996 roku.
43 zdrowych mężczyzn przydzielono do czterech grup: placebo bez treningu, testosteron bez treningu, placebo z treningiem oraz testosteron z treningiem.
Grupa otrzymująca testosteron i ćwicząca siłowo zwiększyła masę beztłuszczową średnio o 6,1 kg i uzyskała największe przyrosty siły. Sam testosteron również zwiększał masę mięśniową i siłę, ale połączenie z treningiem dawało największy efekt.
Jest jednak bardzo ważne zastrzeżenie.
W badaniu stosowano 600 mg enantanu testosteronu tygodniowo przez 10 tygodni, czyli dawkę wielokrotnie większą niż typowe dawki substytucyjne. Sami autorzy określili ją jako około sześciokrotnie większą od stosowanej w terapii zastępczej.
Dlatego wyników tego badania nie można przedstawiać pacjentowi rozpoczynającemu TRT jako realistycznej prognozy przyrostu 6 kg mięśni.
Znaczenie badania jest inne: pokazuje ono bardzo wyraźnie, że androgen i trening są osobnymi bodźcami, które mogą działać addytywnie.
Jak trenować podczas TRT?
Nie istnieje specjalny „trening na TRT”.
Podstawowe zasady są takie same jak u innych osób chcących zwiększyć siłę, zachować mięśnie i poprawić sprawność.
Dla większości pacjentów dobrym punktem wyjścia jest trening całego ciała 2–4 razy w tygodniu. Powinien obejmować główne grupy mięśniowe i ćwiczenia, w których można stopniowo zwiększać trudność.
Najważniejsza jest progresja. Może oznaczać większy ciężar, więcej powtórzeń, dodatkową serię lub wykonanie tego samego treningu przy mniejszym wysiłku względnym.
Nie ma potrzeby trenowania do całkowitego upadku mięśniowego w każdej serii, chociaż to zwykle daje najlepsze efekty. Szczególnie u mężczyzny wracającego do ćwiczeń po wielu latach rozsądniej jest pozostawić pewien zapas i przez pierwsze miesiące budować tolerancję ścięgien, więzadeł i stawów – przeciwdziałamy w ten sposób kontuzjom i przeciążeniom mięśni i stawów. Dajemy czas organizmowi na przyzwyczajenie się do regularnego wysiłku. Na TRT samopoczucie i zdolność do wykonania pracy mogą poprawić się szybciej niż adaptacja aparatu ruchu. To jeden z powodów, dla których zbyt gwałtowne zwiększanie ciężarów kończy się czasem przeciążeniem lub urazem.
Najgorszy długofalowy efekt da nam kontuzja na pierwszym treningu.
Ile mięśni realnie można zbudować podczas prawidłowo prowadzonej TRT?
Nie da się podać jednej liczby.
Efekt zależy od wyjściowego niedoboru testosteronu, wieku, doświadczenia treningowego, diety, masy tłuszczowej, chorób współistniejących i faktycznie uzyskanych stężeń hormonu.
Metaanalizy randomizowanych badań u mężczyzn leczonych z powodu hipogonadyzmu pokazują na ogół przyrost masy beztłuszczowej rzędu około 1–2 kg w okresach obserwacji typowych dla badań, choć wyniki poszczególnych prac znacznie się różnią. Jedna z analiz wykazała średni wzrost o około 1,22 kg względem placebo.
To zupełnie inna skala niż w badaniu Bhasina z 600 mg testosteronu tygodniowo.
Celem TRT jest przywrócenie fizjologii u mężczyzny z niedoborem hormonu, a nie stworzenie warunków typowych dla cyklu anabolicznego.
Warto również oddzielić mięśnie od siły. Większa masa mięśniowa zwykle pomaga zwiększać siłę, ale układ nerwowy, technika ruchu i regularny trening mają tutaj ogromne znaczenie. Można poprawić skład ciała bez spektakularnego wzrostu wyników na siłowni, jeśli pacjent praktycznie nie ćwiczy.
TRT podczas intensywnej zmiany stylu życia u starszych mężczyzn
Ciekawe dane pochodzą również z badania starszych mężczyzn z otyłością i hipogonadyzmem, w którym testosteron dołączono do intensywnego programu redukcji masy i ćwiczeń.
Po sześciu miesiącach obie grupy straciły około 9% masy ciała. Dodanie testosteronu nie spowodowało większego spadku kilogramów ani większej poprawy ogólnego testu sprawności.
Pomogło jednak lepiej zachować masę beztłuszczową, objętość mięśni uda i gęstość mineralną kości biodra. Szczytowe pochłanianie tlenu wzrosło bardziej w grupie testosteronu: o około 23% wobec 16% przy samym programie stylu życia. Jednocześnie wzrost hematokrytu był większy w grupie testosteronu.
To bardzo dobrze pokazuje charakter TRT.
Lek może poprawić część adaptacji, ale nie sprawia, że dieta i trening stają się zbędne. W tym badaniu właśnie intensywny program stylu życia odpowiadał za znaczną redukcję masy i poprawę sprawności w obu grupach.
Trening aerobowy – nie tylko mięśnie
Pacjenci rozpoczynający TRT często koncentrują się na siłowni.
Trening oporowy jest bardzo ważny, ale nie powinien być jedyną formą ruchu.
Aktywność aerobowa poprawia wydolność, wrażliwość na insulinę, ciśnienie i zdolność do wykonywania długotrwałej pracy. Regularne spacery, rower, marsz pod górę, pływanie czy spokojne bieganie mogą być równie istotne dla długoterminowego zdrowia jak wyciskanie sztangi.
W praktyce można łączyć dwa–cztery treningi oporowe w tygodniu z kilkoma jednostkami wysiłku o umiarkowanej intensywności.
Do tego dochodzi codzienna aktywność spontaniczna: chodzenie, schody, spacer z psem czy praca w ogrodzie.
To właśnie ten ruch często decyduje o całkowitym dziennym wydatku energii bardziej niż dodatkowe 20 minut cardio po treningu siłowym.
Sen i TRT – zanim podniesiesz dawkę z powodu zmęczenia
Sen jest jednym z najczęściej niedocenianych elementów terapii.
Brak odpowiedniej regeneracji pogarsza wyniki treningowe, zwiększa apetyt, utrudnia kontrolę masy ciała i może powodować zmęczenie, które pacjent błędnie interpretuje jako „za mało testosteronu”.
Badania dotyczące samego wpływu skrócenia snu na stężenie testosteronu nie są całkowicie zgodne. Klasyczne niewielkie badanie wykazało spadek testosteronu po tygodniu znacznego ograniczenia snu, natomiast późniejsze randomizowane eksperymenty dawały bardziej złożone wyniki.
Znacznie ważniejszy klinicznie jest obturacyjny bezdech senny.
U otyłego mężczyzny, który głośno chrapie, ma obserwowane przerwy w oddychaniu, budzi się niewyspany i zasypia w ciągu dnia, diagnostyka bezdechu powinna być elementem leczenia.
Endocrine Society wymienia ciężki nieleczony bezdech senny wśród sytuacji, w których nie należy rozpoczynać TRT. Istnieją również badania pokazujące, że testosteron może przejściowo nasilać zaburzenia oddychania podczas snu u części pacjentów z obturacyjnym bezdechem sennym. Jeżeli jesteśmy zmęczoni pomimo prawidłowego stężenia testosteronu, zwiększanie dawki bez oceny jakości snu może pogłębić problem zamiast go rozwiązać.
Alkohol i stres
Alkohol dostarcza dużo energii, nie daje sytości proporcjonalnej do kalorii i często pogarsza jakość snu.
Duże spożycie utrudnia więc redukcję tkanki tłuszczowej nawet wtedy, gdy pacjent poprawnie trenuje.
Dodatkowo alkohol może zmniejszać jakość regeneracji po wysiłku i sprzyjać gorszemu przestrzeganiu planu żywieniowego.
Podobnie działa przewlekły stres. Problemem nie jest chwilowy wzrost kortyzolu po ciężkim treningu – to fizjologiczna odpowiedź. Znaczenie ma długotrwałe przeciążenie, niedobór snu, brak regeneracji i związane z tym trudności w kontroli apetytu oraz regularności ćwiczeń.
Nie trzeba więc „obniżać kortyzolu suplementami”. Zwykle znacznie więcej daje sen, odpoczynek i sensowna organizacja treningu.
Czego dieta i trening nie załatwią?
Zdrowy styl życia znacząco poprawia bezpieczeństwo i efekty leczenia, ale nie zastępuje monitorowania TRT.
Najlepsza dieta nie daje pewności, że hematokryt nie wzrośnie.
Trening nie zastępuje oznaczania testosteronu we właściwym momencie w odniesieniu do stosowanego preparatu.
Spadek masy ciała nie zwalnia z nadzoru nad prostatą w grupie pacjentów, w której taki nadzór jest wskazany.
Aktywność fizyczna nie zapobiega także hamowaniu spermatogenezy przez egzogenny testosteron.
Aktualne zalecenia EAU oraz Endocrine Society wymagają regularnej oceny skuteczności terapii i parametrów bezpieczeństwa, szczególnie testosteronu i hematokrytu, a w odpowiednich grupach również prostaty.
Styl życia decyduje więc w dużej mierze o tym, ile korzyści pacjent uzyska z terapii. O bezpieczeństwie nadal decydują również dawka, stężenia hormonów, choroby współistniejące i monitoring.
Kiedy „więcej” treningu zaczyna działać gorzej?
Rozpoczęcie TRT może poprawić energię i motywację.
Dla mężczyzny, który przez kilka lat niewiele ćwiczył, bywa to moment, w którym nagle próbuje trenować pięć–sześć razy w tygodniu.
Mięśnie mogą stosunkowo szybko tolerować większe obciążenie. Ścięgna, chrząstka i pozostałe elementy aparatu ruchu adaptują się wolniej.
Dlatego powrót energii nie powinien oznaczać natychmiastowego podwojenia objętości treningowej.
Sygnałem przeciążenia może być utrzymujący się spadek siły, przewlekła bolesność, pogorszenie snu, brak motywacji, częste drobne urazy albo narastające zmęczenie.
Podobny problem dotyczy diety.
Pacjent może jednocześnie rozpocząć TRT, ograniczyć kalorie o połowę i zacząć trenować codziennie. Przez kilka tygodni masa spada szybko, ale później pojawiają się zmęczenie, pogorszenie regeneracji i utrata mięśni.
Lepszym rozwiązaniem jest progres stopniowy i mierzalny.
Suplementy podczas TRT – co rzeczywiście ma sens?
TRT nie wymaga specjalnego zestawu suplementów.
Najlepiej przebadanym suplementem wspierającym rozwój siły i masy mięśniowej podczas treningu oporowego pozostaje kreatyna. U większości zdrowych osób nie ma potrzeby stosowania skomplikowanego protokołu – regularne przyjmowanie typowej dawki kreatyny jest ważniejsze niż godzina jej podania.
Odżywka białkowa również może być użyteczna, ale tylko jako wygodne źródło białka.
Witaminę D, żelazo, witaminę B12, kwas foliowy czy inne składniki najlepiej suplementować wtedy, gdy istnieje ku temu wskazanie lub potwierdzony niedobór.
Znacznie mniejszy sens mają produkty reklamowane jako „testosterone booster”.
Jeżeli pacjent przyjmuje testosteron z zewnątrz, preparat mający rzekomo zwiększać naturalne wydzielanie hormonu jest z punktu widzenia podstawowej fizjologii nie ma sensu. Egzogenny testosteron hamuje przecież własną oś hormonalną.
Nie należy też stosować na własną rękę inhibitorów aromatazy, SERM, prohormonów ani innych środków wpływających na gospodarkę hormonalną.
Jak mierzyć postępy?
Waga jest jednym z parametrów, ale zdecydowanie nie jedynym.
Pacjent rozpoczynający trening oporowy i prawidłowo prowadzoną TRT może przez pewien czas jednocześnie zmniejszać ilość tłuszczu i zwiększać masę mięśniową. Masa ciała zmieni się wtedy niewiele, mimo że efekt jest korzystny.
Warto monitorować obwód talii, skład ciała, wyniki w kilku podstawowych ćwiczeniach, tolerancję wysiłku i wydolność.
Dobrym narzędziem jest prosty dziennik treningowy. Jeżeli ciężar w przysiadzie, wyciskaniu czy ćwiczeniu wiosłowym w ciągu kilku miesięcy rośnie, a obwód talii maleje, daje to więcej informacji niż codzienne ważenie.
Zmiany również wymagają czasu.
Przegląd dotyczący dynamiki działania testosteronu wskazuje, że zmiany składu ciała i siły zwykle zaczynają być widoczne po około 12–16 tygodniach, a maksimum części efektów pojawia się po 6–12 miesiącach.
Nie warto więc po trzech tygodniach oceniać terapii na podstawie zdjęcia sylwetki.
Szerszy opis tego, kiedy pojawiają się poszczególne efekty leczenia, znajduje się w artykule Alpha Clinic: Po jakim czasie pojawiają się efekty terapii testosteronem?.
Co zrobić, gdy mimo treningu nie ma efektu?
Pierwszą reakcją nie powinno być automatyczne zwiększenie dawki testosteronu.
Warto sprawdzić, czy trening faktycznie jest progresywny, czy dieta zawiera odpowiednią ilość białka, czy pacjent nie pozostaje w zbyt dużym deficycie kalorycznym i czy śpi wystarczająco długo.
Trzeba także ocenić, czy rozpoznanie było prawidłowe i czy uzyskane stężenie testosteronu jest odpowiednie.
Objaw taki jak przewlekłe zmęczenie może wynikać z bezdechu sennego, niedokrwistości, niedoczynności tarczycy, depresji, przeciążenia pracą czy wielu innych przyczyn.
TRT nie powinna być prowadzona na zasadzie „nie czuję się idealnie, więc zwiększmy dawkę”.
Dieta, trening i redukcja tkanki tłuszczowej mogą również zmienić zapotrzebowanie na leczenie
Szczególnie interesująca jest sytuacja mężczyzn z otyłością i czynnościowo obniżonym testosteronem.
EAU wskazuje, że w tej grupie redukcja masy ciała i poprawa stylu życia powinny być pierwszym elementem postępowania. Dieta niskokaloryczna i regularna aktywność mogą zwiększać stężenie własnego testosteronu, choć przeciętny wzrost po samej zmianie stylu życia jest zwykle umiarkowany – w przybliżeniu 1–2 nmol/l.
Ma to znaczenie jeszcze przed rozpoczęciem TRT.
Nie każdy mężczyzna z otyłością i jednym niskim wynikiem testosteronu potrzebuje leczenia do końca życia.
Jeżeli przyczyną jest głównie otyłość, zaburzenia snu i zły stan metaboliczny, leczenie przyczyny może częściowo odwrócić problem hormonalny.
Komentarz eksperta – Ekspert Alpha Clinic
„Największy błąd to traktowanie TRT jak skrótu do dobrej sylwetki. Testosteron może poprawić warunki do budowania mięśni i ułatwiać ich ochronę podczas redukcji, ale bez treningu nie ma bodźca, a bez odpowiedniej diety nie ma materiału do regeneracji. Z drugiej strony pacjent nie powinien popadać w drugą skrajność i prowadzić bardzo agresywnej redukcji tylko dlatego, że stosuje testosteron. W praktyce najlepsze efekty daje połączenie prawidłowo dobranej terapii, umiarkowanego deficytu przy nadmiarze tkanki tłuszczowej, odpowiedniej podaży białka, regularnego treningu oporowego i dobrej jakości snu.”
Jak połączyć TRT, dietę i trening w jeden plan?
Najpierw trzeba ustalić główny cel.
U mężczyzny z otyłością i dużym obwodem talii najczęściej będzie nim stopniowa redukcja tłuszczu przy ochronie mięśni.
U szczupłego pacjenta z hipogonadyzmem i małą masą mięśniową priorytetem może być odbudowa siły i masy beztłuszczowej bez agresywnej redukcji kalorii.
U starszego mężczyzny najważniejsza może być poprawa funkcjonalna: możliwość bezpiecznego wejścia po schodach, dłuższego marszu, noszenia zakupów czy utrzymania niezależności.
Cel powinien być mierzalny. Zamiast „chcę mieć więcej energii” lepiej ustalić, że pacjent chce wrócić do trzech treningów tygodniowo, zmniejszyć obwód talii o określoną wartość albo zwiększyć sprawność w konkretnych zadaniach.
Plan żywienia i treningu dobrze jest następnie zsynchronizować z kontrolą terapii.
Jeżeli pacjent jednocześnie zmieni dawkę testosteronu, przejdzie na bardzo niskokaloryczną dietę, zacznie codziennie trenować i doda kilka suplementów, po dwóch miesiącach trudno będzie ustalić, co odpowiada za poprawę albo pogorszenie wyników.
Znacznie lepiej wprowadzać zmiany w uporządkowany sposób.
TRT wymaga także stałej kontroli medycznej. Zasady pierwszych miesięcy terapii i monitorowania opisaliśmy szerzej tutaj: Rozpoczęcie terapii zastępczej testosteronem – jak wygląda prawidłowe prowadzenie TRT.
W Alpha Clinic celem terapii jest nie tylko uzyskanie odpowiedniego stężenia testosteronu. Podczas prowadzenia leczenia analizuje się również masę ciała, metabolizm, aktywność, sen oraz parametry bezpieczeństwa. Pozwala to ustalić, czy pacjent rzeczywiście odnosi korzyść z terapii i czy problemem wymagającym korekty jest dawka hormonu, styl życia czy zupełnie inna choroba.
Podsumowanie
TRT może poprawić skład ciała, zwiększać masę beztłuszczową i pomagać chronić mięśnie, szczególnie u mężczyzn z rzeczywistym hipogonadyzmem. Sama terapia nie zastępuje jednak treningu i właściwego żywienia.
Najważniejszym bodźcem dla mięśni pozostaje trening oporowy. Dieta powinna zapewniać odpowiednią ilość białka i energii, a u pacjentów z nadmiarem tkanki tłuszczowej – umiarkowany deficyt pozwalający redukować tłuszcz bez niepotrzebnej utraty mięśni.
Nie należy oczekiwać wyników znanych z badań wykorzystujących supr fizjologiczne dawki testosteronu. Leczenie zastępcze ma przywracać fizjologię, a nie tworzyć warunki charakterystyczne dla dopingu.
Równie ważne są sen, regularna aktywność aerobowa i regeneracja. Zmęczenia nie należy automatycznie traktować jako sygnału do zwiększenia dawki testosteronu, szczególnie gdy istnieje możliwość bezdechu sennego lub przeciążenia treningowego.
Ostateczny efekt TRT jest więc wypadkową leczenia hormonalnego, żywienia, ruchu i regeneracji. Każdy z tych elementów pełni inną rolę i żadnego nie da się w pełni zastąpić pozostałymi.
Bibliografia
- European Association of Urology. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health – Male Hypogonadism. 2026. Aktualne zalecenia dotyczące hipogonadyzmu, stylu życia i terapii testosteronem.
- Bhasin S, Storer TW, Berman N, et al. The Effects of Supraphysiologic Doses of Testosterone on Muscle Size and Strength in Normal Men. N Engl J Med. 1996;335:1–7. DOI: 10.1056/NEJM199607043350101.
- Ng Tang Fui M, Prendergast LA, Dupuis P, et al. Effects of testosterone treatment on body fat and lean mass in obese men on a hypocaloric diet: a randomised controlled trial. BMC Med. 2016;14:153. DOI: 10.1186/s12916-016-0700-9.
- Armamento-Villareal R, Aguirre L, Napoli N, et al. Testosterone Replacement Therapy Added to Intensive Lifestyle Intervention in Older Men With Obesity and Hypogonadism. J Clin Endocrinol Metab. 2021.
- Corona G, Giagulli VA, Maseroli E, et al. Testosterone supplementation and body composition: results from a meta-analysis study. Eur J Endocrinol. 2016;174(3):R99–R116. DOI: 10.1530/EJE-15-0262.
- Morton RW, Murphy KT, McKellar SR, et al. A systematic review, meta-analysis and meta-regression of the effect of protein supplementation on resistance training-induced gains in muscle mass and strength in healthy adults. Br J Sports Med. 2018;52:376–384. DOI: 10.1136/bjsports-2017-097608.
- Bauer J, Biolo G, Cederholm T, et al. Evidence-based recommendations for optimal dietary protein intake in older people: a position paper from the PROT-AGE Study Group. J Am Med Dir Assoc. 2013;14(8):542–559. DOI: 10.1016/j.jamda.2013.05.021.
- Grossmann M. Hypogonadism and male obesity: Focus on unresolved questions. Clin Endocrinol (Oxf). 2018;89(1):11–21. DOI: 10.1111/cen.13723.
- Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744. DOI: 10.1210/jc.2018-00229.
- Saad F, Aversa A, Isidori AM, Zafalon L, Zitzmann M, Gooren L. Onset of effects of testosterone treatment and time span until maximum effects are achieved. Eur J Endocrinol. 2011;165(5):675–685. DOI: 10.1530/EJE-11-0221.
- Leproult R, Van Cauter E. Effect of 1 Week of Sleep Restriction on Testosterone Levels in Young Healthy Men. JAMA. 2011;305(21):2173–2174. DOI: 10.1001/jama.2011.710.
